^{Бала ағзасының дамуына және оның денсаулығына үнемі әсер ететін көптеген факторлардың ішінде дұрыс тамақтану маңызды рөл атқарады. Ерте балалық шақтағы тамақтану сипаты  баланың одан әрі дамуына және оның денсаулығына тек жасөспірім кезінде ғана емес, ересек өмірде де әсер етеді.
Дұрыс тамақтану дегеніміз не және ол мектеп жасына дейінгі бала үшін қандай болуы керек?
Дұрыс немесе ұтымды тамақтану-бұл адамның денсаулығын, физикалық және рухани күштерін нығайтуға және жақсартуға, аурулардың алдын алуға және емдеуге мүмкіндік беретін тамақтану түрі.
Мектеп жасына дейінгі баланың тамақтануы болуы керек:
Біріншіден, толық, құрамында қажетті мөлшерде ақуыздар, майлар, көмірсулар, минералдар, дәрумендер, су бар.
Екіншіден, әртүрлі, өсімдік және жануарлардан алынатын өнімдерден тұрады. Мәзірге кіретін өнімдер жиынтығы неғұрлым әр түрлі болса, тағамға деген қажеттілік соғұрлым қанағаттандырылады.
Үшіншіден, қатерсіз-құрамында зиянды қоспалар мен патогендік микробтар жоқ. Тағам дәмді ғана емес, сонымен қатар қауіпсіз болуы керек.
Төртіншіден, көлемі мен калория мөлшері жеткілікті, тоқшылық сезімін тудырады. Мектеп жасына дейінгі баланың тамақтануы оның жұмсайтын энергиясын жабып қана қоймай, сонымен қатар дененің өсуі мен дамуына қажетті материалды қамтамасыз етуі керек.
Тағамның негізгі компоненттерінің сипаттамасы
Ақуыздар ерекше маңызға ие, өйткені оларсыз органдар мен тіндердің негізгі элементтерін құру мүмкін емес. Оларды басқа тағамдық заттармен алмастыруға БОЛМАЙДЫ.
Ақуыз көздері-ет, балық, сүт және сүт өнімдері, жұмыртқа (Жануарлар ақуыздары), нан, жарма, бұршақ дақылдары және көкөністер (өсімдік ақуыздары). Баланың диетасындағы ақуыздардың жетіспеушілігі қалыпты өсу мен дамуды бәсеңдетіп қана қоймайды, сонымен қатар мидың жұмысына және дененің иммундық жүйесінің жұмысына әсер етеді. Сондықтан ақуыздар мектеп жасына дейінгі балалар мен мектеп оқушыларының диетасына үнемі қосылуы керек.
Майлар-энергия көзі, метаболизмге қатысады, иммунитеттің дамуына ықпал етеді. Май көздері-сары май және өсімдік майы, кілегей, сүт, сүт өнімдері (қаймақ, сүзбе, ірімшік), сондай-ақ ет, балық және т. б.
Көмірсулар-энергияның негізгі көзі, ағзадағы ақуыздар мен майлардың сіңуіне ықпал етеді. Қызылша, қамыс қантында, балда, жидектерде, жемістерде кездеседі. Олар денеде тез сіңеді және қандағы қанттың сақталуын қамтамасыз етеді. Күрделі көмірсулар ұн, картоп, көкөністерде крахмал түрінде болады.
Көмірсулардың артық мөлшері метаболизмнің бұзылуына әкеледі.
Су диетада үлкен маңызға ие, өйткені онсыз өмірлік процестер жүре алмайды. Балаға күніне шамамен бір жарым литр су қажет.
Минералды тұздар мен микроэлементтер мүшелер, ұлпалар, жасушалар және олардың компоненттері үшін құрылыс материалы болып табылады. Баланың белсенді өсуі мен дамуы кезінде олардың ағзаға енуін қамтамасыз ету өте маңызды.
Минералдар организмдегі мазмұнға байланысты екі топқа бөлінеді: макроэлементтер немесе минералды тұздар (натрий, калий, кальций, фосфор, магний, хлоридтер, сульфаттар және т.б.) және микроэлементтер (темір, мыс, мырыш, хром, марганец, йод, фтор, селен және т. б.). Денедегі макронутриенттердің мөлшері 1 кг-ға дейін болуы мүмкін.микроэлементтер ондаған немесе жүздеген миллиграммнан аспайды. Микроэлементтер мен минералдардың ең көп мөлшері келесі өнімдерде кездеседі:
кальций мен фосфор-сүт және ашытылған сүт өнімдерінде, балықта, жұмыртқада, бұршақ дақылдарында;
магний-әр түрлі дәнді дақылдарда (нан, жарма, бұршақ дақылдары);
темір-бауырда (шошқа еті мен сиыр еті), сұлы жармасы, шабдалы, жұмыртқаның сарысы, балық, алма, шөптер, мейіз.
Витаминдер-күнделікті рационда барлық дәрумендер жеткілікті болуы керек. Витаминдер ағзадағы биохимиялық реакциялардың қалыпты жүруі, қоректік заттардың сіңуі, жасушалар мен тіндердің өсуі мен қалпына келуі үшін қажет. Көкөністер, жемістер, жидектер минералды тұздар мен дәрумендердің бай көзі болып табылады. Алайда, аспаздық өңдеу процесінде Бұл заттар айтарлықтай жоғалады. Сондықтан балаларға көкөністерді, жемістер мен жидектерді шикі түрде беріп, дайын тағамдарды дәрумендермен байытып, оларға шикі шырындар мен шөптерді қосу керек.
Тамақтануды ұйымдастыру, диета, режим және үлгі мәзірі
Мектеп жасына дейінгі балалардың тамақтануын ұйымдастыру принциптеріне сәйкес диета барлық негізгі азық-түлік топтарын қамтуы керек.
Мяса майсыз сиыр немесе бұзау, тауық немесе күркетауық қолданған жөн. Шұжықтар, шұжықтар мен сарделькалар аз пайдалы. Ішек ақуыздың, Темірдің, бірқатар дәрумендердің көзі болып табылады және оларды балалардың тамақтануында қолдануға болады.
Ұсынылатын балық сорттары: треска, Поллок, хек, Уолли және басқа да майсыз сорттар. Тұзды балық тағамдары мен консервілерді диетаға кейде ғана қосу ұсынылады.
Сүт және сүт өнімдері балалар тағамында ерекше орын алады. Бұл оңай сіңетін ақуыздың, кальцийдің, фосфордың және В2 витаминінің бай көзі.
Жемістер, көкөністер, жеміс-көкөніс шырындарында көмірсулар (қант), кейбір дәрумендер, микроэлементтер, сондай-ақ пектин, талшық, диеталық талшық және т.б. сияқты пайдалы заттар бар. Бұл тағамдар ас қорыту жүйесінің жұмысын жақсартады, іш қатудың алдын алады.
Нан, макарон, жарма, өсімдік және жануар майлары, әсіресе қарақұмық және сұлы жармасы қажет. Өсімдік майы салаттарға арналған дәмдеуіш ретінде көкөністердегі көптеген пайдалы заттардың сіңуіне мүмкіндік береді.
Күніне 4-6 жас аралығындағы бала: ақуыздар мен майларды шамамен 70 г, көмірсулар шамамен 280 г, кальций 900 мг, фосфор 1350 мг, магний 200 мг, темір 12 мг, мырыш 10 мг, йод 0,08 мг, "С" дәрумені 50 мг алуы керек. тамақтану аралықтары 3,5-тен аспауы керек-4 сағат.
Маңызды шарт-бұл кем дегенде 4 тамақтануды қамтамасыз ететін қатаң тамақтану режимі. Оның үстіне, олардың 3-обязательно ыстық тағам болуы керек. Бұл ретте таңғы астың үлесіне тәуліктік калорияның шамамен 25%, түскі астың үлесіне 40%, түстен кейінгі тағамның үлесіне - 15%, кешкі астың үлесіне - 20% келеді.
Таңғы ас балаға жарма, жұмыртқа немесе сүзбе тағамдары, ет, балық, шай немесе сүт қосылған кофе сусыны, нан мен май, ірімшік беру керек.
Түскі ас құрамында көкөністер, жарма қосылған көкөніс салаты, ет, тауық немесе балық сорпасы, гарнирі бар ет, құс еті немесе балықтың екінші тағамы және желе, компот, сусын, жаңа піскен жемістер немесе жидектер, жеміс пюресі түріндегі десерт болуы керек.
Түстен кейінгі тағамдар бала бір стақан сүт, айран немесе йогурт ішіп, печенье, ірімшік немесе тоқаш, жеміс жеуі керек.
Кешкі асқа таңғы асқа байланысты көкөніс немесе жарма тағамдарын берген дұрыс; ет және балық тағамдары, әсіресе қуырылған кезде, берілмеуі керек.
Сонымен қатар, кейбір тағамдар мектеп жасына дейінгі баланың диетасында өте жағымсыз. Ұсынылмайды: ысталған шұжықтар, консервілер, майлы ет сорттары, кейбір дәмдеуіштер: бұрыш, қыша және басқа да ащы дәмдеуіштер. Дәмді жақсарту үшін ақжелкен, аскөк, балдыркөк, жасыл немесе пияз, сарымсақты тағамға салған дұрыс. Соңғысы, сонымен қатар, патогендік микробтардың өсуін тежеу қабілетіне ие. Кейбір қышқыл шырындарды (лимон, мүкжидек), сондай-ақ кептірілген жемістерді қолдану арқылы тағамның дәмін айтарлықтай жақсартуға болады
Сусындардың ішінен сүтпен әлсіз шай, сүтпен кофе сусыны, шырындар, итмұрын отварын қолданған жөн. Мектеп жасына дейінгі балалардың диетасынан кез-келген газдалған сусындарды алып тастау керек. Тәттілер ретінде пастила, зефир, мармелад, бал, джем, джем ұсынылады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың тамақтану сапасын бағалау нәтижелері және ата-аналардың блиц-сауалнамалары көптеген балалардың күнделікті рационында йодталған тұз, сүт және ашытылған сүт өнімдері, балық және балық өнімдері, ет және ет өнімдері жетіспейтінін көрсетеді. Бірақ кондитерлік және нан-тоқаш өнімдерін күнделікті тұтыну жалпы диетаның 80% құрайды.
Көбінесе балалар ботқаның орнына пицца, чипсы жегенді жөн көреді; ет пен балықтан жасалған ыстық тағамдардың орнына – шұжықтар, шұжықтар. Балалар өздерінің денсаулығы үшін пайдалы және қажет нәрсені жегісі келмейді, ал ата-аналар көбінесе оларды осылай қызықтырады және үйде кішкентайларының дұрыс және ұтымды тамақтануын ұйымдастыруға әрдайым мән бермейді.
Кішкентай балалардың тамақтануы бойынша ата-аналарға арналған ұсыныстар
Мектеп жасына дейінгі баланың дұрыс тамақтануы толығымен ата-анасына байланысты.
Ең алдымен, мектеп жасына дейінгі баланың тамақтануы ата-аналардың диетасынан айтарлықтай ерекшеленуі керек екенін білу және есте сақтау қажет.
Тағамды қуыру арқылы термиялық өңдеу қажет емес, ыдыс-аяқты бумен пісіру немесе пісіру жақсы.
Мектеп жасына дейінгі баланың күнделікті мәзірінде құрамы жағынан ұқсас тағамдар болмауы керек. Мысалы, егер таңғы асқа ботқа ұсынылса, кешкі асқа көкөніс тағамын берген дұрыс.
Егер сіздің балаңыз балабақшаға барса, онда ол күніне төрт рет жасына байланысты қажетті тамақтануды алады, содан кейін үйдегі диета балабақшаның диетасын алмастырмай, толықтыруы керек. Осы мақсатта ата-аналар мәзірмен танысып, үйде балаға күндіз жетіспейтін тағамдар мен тағамдарды беруі керек.
Балабақшаға дейін таңғы асты алып тастаған дұрыс, әйтпесе бала топта жаман таңғы ас ішеді. Төтенше жағдайларда сіз оны айранмен ішуге немесе алма беруге болады. Демалыс және мереке күндері балабақша мәзірін ұстанған дұрыс.
Бала 3 жасқа толғанда, оған дастархан басында дұрыс мінез-құлықты үйретуді бастау уақыты келді.
Бала тамақтану кезінде шынтақтарымен үстелге тірелмей, оларды кең жағына қоймай тік отыруы керек. Қасықты дұрыс қолдана білу.
Үстел пышағын пайдаланып, оны оң қолыңызда, ал шанышқыны сол қолыңызда ұстаңыз. Ересектер баланы бүкіл бөлікті бірден кесуге емес, кесекті кесіп, оны жеуге, содан кейін ғана келесі бөлікті кесуге үйретуі керек.
Баланың аузын жауып, баяу шайнайтын әдеті болуы керек. Егер оның тәбеті нашар болса, оны тамақтану кезінде көңіл көтеруге, теледидар көруге рұқсат беруге немесе бәрін жегені үшін сыйақы беруге болмайды. Мұндай ынталандырулар ас қорыту процесін бұзады, ал тәбет мүлдем жақсармайды.}

Среди множества разнообразных факторов, постоянно действующих на развитие детского организма и его здоровье, важнейшая роль принадлежит питанию. Характер питания в раннем детстве накладывает отпечаток и влияет на дальнейшее развитие ребенка и его состояние здоровья не только в детско-подростковом возрасте, но и во взрослой жизни.
Что понимается под правильным питанием и каким оно должно быть для ребенка дошкольного возраста?
Правильное, или рациональное питание – это такое питание, которое обеспечивает укрепление и улучшение здоровья, физических и духовных сил человека, предупреждение и лечение заболеваний. Одним словом, правильное питание – это здоровое питание
Питание ребенка дошкольного возраста должно быть:
Во-первых, полноценным, содержащим в необходимых количествах белки, жиры, углеводы, минеральные вещества, витамины, воду.
Во-вторых, разнообразным, состоять из продуктов растительного и животного происхождения. Чем разнообразнее набор продуктов, входящих в меню, тем полноценнее удовлетворяется потребность в пище.
В-третьих, доброкачественным - не содержать вредных примесей и болезнетворных микробов. Пища должна быть не только вкусной, но и безопасной.
В-четвертых, достаточным по объему и калорийности, вызывать чувство сытости. Получаемое дошкольником питание должно не только покрывать расходуемую им энергию, но и обеспечивать материал, необходимый для роста и развития организма.
Характеристика основных компонентов пищи
Белки – занимают особое значение, так как без них не может осуществляться построение основных элементов органов и тканей. Они не могут быть заменены другими пищевыми веществами.
Источниками белка являются мясо, рыба, молоко и молочные продукты, яйца (животные белки), а также хлеб, крупы, бобовые и овощи (растительные белки). Недостаток в рационе ребенка белков не только замедляет нормальный рост и развитие, но и влияет на функцию головного мозга и работу иммунной системы организма. Поэтому белки должны постоянно включаться в рацион дошкольников и школьников.
Жиры – это источник энергии, принимают участие в обмене веществ, способствуют выработке иммунитета. Источники жиров - масло сливочное и растительное, сливки, молоко, молочные продукты (сметана, творог, сыр), а также мясо, рыба и др.
Углеводы – основной источник энергии, способствует усвоению в организме белков и жиров. Содержатся в свекловичном, тростниковом сахаре, меде, ягодах, фруктах. Они быстро усваиваются в организме и обеспечивают поддержание сахара в крови. Сложные углеводы содержатся в муке, картофеле, овощах в виде крахмала.
Избыточное же количество углеводов ведет к нарушению обмена веществ.
Большое значение в рационе питания имеет вода, так как без нее не могут происходить жизненные процессы. В сутки для ребенка необходимо около полутора литров воды.
Минеральные соли и микроэлементы являются строительным материалом для органов, тканей, клеток и их компонентов. Обеспечить их поступление в организм особенно важно в период активного роста и развития ребенка.
Минеральные вещества делят на две группы в зависимости от содержания в организме: макроэлементы, или минеральные соли (натрий, калий, кальций, фосфор, магний, хлориды, сульфаты и др.) и микроэлементы (железо, медь, цинк, хром, марганец, йод, фтор, селен и др.). Содержание макроэлементов в организме может составлять до 1 кг. Микроэлементы не превышают десятков или сотен миллиграммов. Наибольшее количество микроэлементов и минеральных веществ содержится в следующих продуктах:

• кальций и фосфор - в молоке и кисломолочных продуктах, рыбе, яйцах, бобовых;
• магний - в различных злаковых (хлеб, крупы, бобовые);
• железо – в печени (свиная и говяжья), овсяной крупе, персиках, яичном желтке, рыбе, яблоках, зелени, изюме.

Витамины - в суточном рационе должно быть достаточное количество всех витаминов. Витамины необходимы для нормального течения биохимических реакций в организме, усвоения пищевых веществ, роста и восстановления клеток и тканей. Овощи, фрукты, ягоды являются богатым источником минеральных солей и витаминов. Однако в процессе кулинарной обработки эти вещества в значительной мере утрачиваются. Поэтому детям следует давать больше овощей, фруктов и ягод в сыром виде и обогащать витаминами готовые блюда, добавляя в них сырые соки и зелень.
Организация питания, рацион, режим и примерное меню
В соответствии с принципами организации питания детей дошкольного возраста, рацион должен включать все основные группы продуктов.
Из мяса предпочтительнее использовать нежирную говядину или телятину, курицу или индейку. Менее полезны колбасы, сосиски и сардельки. Субпродукты служат источником белка, железа, ряда витаминов и могут использоваться в питании детей.
Рекомендуемые сорта рыбы: треска, минтай, хек, судак и другие нежирные сорта. Соленые рыбные деликатесы и консервы рекомендуется включать в рацион лишь изредка.
Молоко и молочные продукты занимают особое место в детском питании. Это богатый источник легкоусвояемого белка, кальция, фосфора и витамина В2.
Фрукты, овощи, плодоовощные соки содержат углеводы (сахара), некоторые витамины, микроэлементы, а также такие полезные вещества, как пектин, клетчатка, пищевые волокна и другие. Эти продукты улучшают работу органов пищеварения, предотвращают возникновение запоров.
Необходимы хлеб, макароны, крупы, растительные и животные жиры, особенно гречневая и овсяная крупы. Растительное масло как приправа к салатам позволяет усваиваться многим полезным веществам, содержащимся в овощах.
Всего в день ребенок 4-6 лет должен получать: белков и жиров около 70 г, углеводов около 280 г, кальция 900 мг, фосфора 1350 мг, магния 200 мг, железа 12 мг, цинка 10 мг, йода 0,08 мг, витамина «С» 50 мг. Интервалы между приемами пищи должны быть не более 3,5-4 часов.
Важным условием является строгий режим питания, который предусматривает не менее 4 приемов пищи. Причем 3 из них должны обязательно включать горячее блюдо. При этом на долю завтрака приходится приблизительно 25% суточной калорийности, на долю обеда 40%, полдника - 15%, ужина - 20%.

Завтрак	ребенку необходимо давать каши, яичные или творожные блюда, мясо, рыбу, чай или кофейный напиток с молоком, хлеб с маслом, сыром.
Обед	должен содержать овощной салат, мясной, куриный или рыбный бульон с овощами, крупами, второе блюдо из мяса, птицы или рыбы с гарниром и десерт в виде киселя, компота, напитка, свежих фруктов или ягод, фруктового пюре.
Полдник	ребенок должен выпивать стакан молока, кефира или простокваши, съедать печенье, ватрушку или булочку, фрукты.
Ужин	лучше давать овощные или крупяные блюда в зависимости от завтрака; мясные и рыбные блюда, особенно в жареном виде, давать не следует.

В то же время некоторые продукты крайне нежелательны в рационе дошкольника. Не рекомендуются: копченые колбасы, консервы, жирные сорта мяса, некоторые специи: перец, горчица и другие острые приправы. Для улучшения вкусовых качеств лучше положить в пищу петрушку, укроп, сельдерей, зеленый или репчатый лук, чеснок. Последние, кроме того, обладают и способностью сдерживать рост болезнетворных микробов. Вкус пищи можно значительно улучшить, если использовать некоторые кислые соки (лимонный, клюквенный), а также сухофрукты
Из напитков предпочтительнее употреблять чай некрепкий с молоком, кофейный напиток с молоком, соки, отвар шиповника. Необходимо исключить любые газированные напитки из рациона дошкольников. В качестве сладостей рекомендуется пастила, зефир, мармелад, мед, джем, варенье.
Результаты оценки качества питания детей дошкольного возраста и блиц-опросы родителей показывают, что многие дети недополучают в своем ежедневном рационе йодированную соль, молоко и кисломолочные продукты, рыбу и рыбные продукты, мясо и мясные продукты. Зато ежедневное потребление кондитерских и хлебобулочных изделий составляет 80% от общего рациона.
Часто дети предпочитают вместо каши есть пиццу, чипсы; вместо горячих блюд из мяса и рыбы – сосиски, колбасы. Дети не желают есть то, что полезно и необходимо для их здоровья, а родители нередко потакают им в этом и не всегда заботятся об организации правильного и рационального питания своих малышей в домашних условиях.
Рекомендации родителям по питанию маленьких детей
 Правильное питание дошкольника целиком и полностью зависит от родителей.
Прежде всего необходимо знать и помнить, что питание ребенка дошкольного возраста должно заметно отличаться от рациона родителей.
Нежелательна термическая обработка продуктов путем жарения, лучше готовить блюда на пару или запекать.
Ежедневное меню дошкольника не должно содержать блюда, сходные по своему составу. Например, если на завтрак предлагается каша, то на ужин лучше дать овощное блюдо.
Если Ваш ребенок посещает детский сад, где получает четыре раза в день необходимое по возрасту питание, то домашний рацион должен дополнять, а не заменять рацион детского сада. С этой целью родители, ознакомившись с меню, дома должны дать малышу именно те продукты и блюда, которые он недополучил днем.
Завтрак до детского сада лучше исключить, иначе ребенок будет плохо завтракать в группе. В крайнем случае можно напоить его кефиром или дать яблоко. В выходные и праздничные дни лучше придерживаться меню детского сада.
Когда малышу исполнилось 3 года, самое время начинать учить его правильному поведению за столом.

• Ребенок должен сидеть прямо, не опираясь во время еды локтями на стол, не расставляя их широко в стороны. Уметь правильно пользоваться ложкой.
• Пользуясь столовым ножом, держать его в правой руке, а вилку - в левой. Взрослые должны приучить ребенка не нарезать всю порцию сразу, а отрезав кусочек, съесть его и лишь потом отрезать следующий.
• Необходимо, чтобы у малыша выработалась привычка жевать не спеша, с закрытым ртом. Если у него плохой аппетит, недопустимо развлекать его во время еды, разрешать смотреть телевизор или обещать вознаграждение за то, что он все съест. Подобные поощрения нарушают пищеварительный процесс, а аппетит не улучшают вовсе.
• Принимать пищу в спокойном состоянии (это относится не только к шестилеткам!). Надо избегать ссор и неприятных разговоров за столом - это тоже ухудшает процесс пищеварения и снижает аппетит.
• Не следует давать малышу еды больше, чем он сможет съесть. Лучше потом положить чуточку добавки.
• Малыш должен знать, что из-за стола можно выйти, окончив трапезу, только с разрешения старшего (но, конечно, не с куском хлеба или другой пищей в руках). Он обязательно должен поблагодарить присутствующих, задвинуть стул, убрать за собой посуду, помыть руки (так же, как и перед едой) и сполоснуть рот.

Помните! Ребенок очень быстро усвоит все эти правила, если перед его глазами будет пример взрослых.
 
Соблюдение перечисленных рекомендаций будет способствовать тому, чтобы Ваш ребенок вырос здоровым